Het middeleeuwse boek

Het boek zoals wij dat tegenwoordig kennen, heeft haar oorsprong in de Middeleeuwen. De houten wasplankjes waren door de Romeinen reeds aan elkaar gebonden tot boek-vorm en niet veel later werden de wasplankjes vervangen door bladzijden van perkament (dierenhuiden). De twee buitenste planken bleven voor de stevigheid. Al snel werden deze bekleed met leer of fluweel en versierd met beslag en sloten en in de vijftiende eeuw werd het perkament langzaamaan vervangen door papier. Zo ontstond het middeleeuwse boek dat wij kennen. Voeg daaraan toe de uitvinding van de boekdrukkunst rond 1450 en je hebt de geschiedenis van ons boek in een notendop.

De mooie, grote boeken waar de prachtige miniaturen in staan, waren alleen weggelegd voor de adel. Ze kostten een fortuin. Er zijn boedelinventarissen bekend waarin de ‘bibliotheek’ wordt benoemd welke bleek te bestaan uit wel 12 boeken! Maar ook de koopman en marskramer hadden aantekeningenboeken voor hun waren en inkomsten maar ook kleine boekjes met kalenders, astrologische teksten of wetenswaardigheden zoals ongeluksdagen. De arts en rechtsgeleerde bezaten boeken over hun ambt. De monniken en nonnen hadden eigen gebedenboekjes en boeren hadden zogenoemde boerenkalenders, met een soort runen voor de getallen en poppetjes die de heiligen uitbeelden. Voor degenen die veel reisden was er het buidelboek, een boek met een lange ‘staart’ van leer die je met een knoop aan je riem kon vastmaken, zoals een buidel. Er waren mooie, in fluweel en zijde gebonden boeken voor adellijke dames en kleine buidelkalendertjes voor een ieder de er een kon betalen.

Al dit soort boeken, groot en klein, van leer, perkament, papier, fluweel en zijde, vindt men terug bij de Middeleeuwse Boekbinderij.

Vele handen maken licht werk

Perkamentmaker of papierschepper, kopiist of boekdrukker, miniaturist, leerlooier, edelsmid, boekbinder: aan één boek werd door vele mensen gewerkt.
In de middeleeuwen was de productie van boeken in handen van kloosters. Monniken en nonnen
\schreven, letter voor letter, boeken over. Ook het binden van de boeken gebeurde veelal binnen de kloostermuren. Later ontstaan er ook buiten de kloosters werkplaatsen voor het afschrijven en illustreren van teksten en het binden van de boeken. De volgende zes middeleeuwse afbeeldingen geven een goed beeld van het maken van een boek:

1. Een monnik komt bij de perkamentmaker perkament kopen. Op de achtergrond staat een raam met daarin een geprepareerd dierenvel gespannen.

2. Het vel perkament wordt op maat gesneden.

3. Er worden horizontale en verticale lijnen getrokken om te zorgen dat de tekst binnen de kolommen blijft.

4. Als de lijnen getrokken zijn, kan de kopiist aan het werk. Het schrijven gebeurt met een ganzenveer, die regelmatig bijgesneden moet worden. Daarvoor heeft de kopiist een mes in de hand.

5. De kopiist heeft ruimte opengelaten in de tekst waar de afbeeldingen moeten komen. De miniaturist tekent de afbeeldingen en randversieringen.

6. De boekbinder krijgt de stapels beschreven perkament. Met linnen draad naait hij de losse delen aan elkaar op het naaibankje achter hem.

Hierna kocht hij het juiste leer bij de leerlooier, maakte de band van hout en leer en werkte samen met een edelsmid voor de boeksloten van messing, koper, zilver of zelfs goud.

Boekdrukkunst

De boekdrukkunst – uitgevonden door Johannes Gutenberg in Mainz rond 1455 - zorgde voor een ware boek-revolutie. Hij ontdekte hoe je met losse, loden letters een tekst kon zetten en met dit ene zetsel vele honderden pagina’s kon maken in korte tijd. Terwijl je kort daarvoor nog maanden nodig had om één boek te schrijven, konden nu in diezelfde periode enkele honderden boeken gedrukt worden. Maar het echte handwerk was niet verdwenen; wanneer een bijbel versierd moest worden ging deze rechtstreeks van de drukpers naar de miniaturist die aan het schilderwerk begon. Gewoon nog met de hand. Ook het binden van de boeken gebeurde nog steeds boek voor boek. Men kocht bij de drukker een gedrukt boek, dat niet meer was dan een stapel losse vellen bedrukt papier. De koper kon nu zelf een boekbinder uitzoeken die het boek zou binden. Wilde de één een slappe, goedkope, perkamenten band, de ander had meer geld en ging voor de stevige band met hout en leer en wellicht zelfs een mooi sluitwerk.

Design by MG - Copyright © 2009 papiereneenhoorn.nl